Kigali: Abakuru b’Ibihugu bazitabira Inama Nyafurika yiga ku ngufu za Nikeleyeri 

Guhera kuri uyu wa Mbere tariki ya 18 kugeza 21 Gicurasi 2026, u Rwanda rurakira Inama Nyafurika yiga ku mikoreshereze y’Ingufu za Nikileyeri muri Afurika (Nuclear Energy Innovation Summit for Africa), Abakuru b’Ibihugu batatu bakaba ari bo bamaze kwemeza ko bazayitabira.

Abo ni Perezida wa Repubulika Paul Kagame ari na we uzayifungura ku mugaragaro, Perezida wa Repubulika Yunze Ubumwe ya Tanzania Samia Suluhu Hassan, na Perezida wa Togo Faure Essozimna Gnassingbé.

Mu bandi banyacyubahiro bazitabira harimo ba Minisitiri, abahagarariye ibigo bishinzwe kugenzura imikoreshereze y’ingufu za Nikeleyeri mu guharanira iterambere, abahagarariye ibigo by’imari, ibigo by’ikoranabuhanga n’abayoboye inganda zitandukanye. 

Iyi nama izateranira i Kigali ku nshuro ya kabiri yikurikiranya, izanitabirwa n’abayobozi bahagarariye ibigo mpuzamahanga bitunganya ingufu za Nikeleyeri, barimo Umuyobozi w’Ikigo Mpuzamahanga gishinzwe Ingufu za Atomike (IAEA) Rafael Mariano Grossi, Umuyobozi w’Ishyirahamwe Mpuzamahanga ry’abatunganya ingufu za Nikeleyeri (WNA) Dr. Sama Bilbao y León, n’Umuyobozi w’Ikigo cy’Umuryango w’Ubufatanye mu Bukugu (OECD) gishinzwe gutunganya ingufu za Nikeleyeri (NEA) William D. Magwood IV. 

Hari kandi Perezida w’Imurikabikorwa Mpuzamahanga ry’Ingufu za Nikeleyeri akaba na Ambasaderi w’u Bufaransa Sylvie-Agnès Bermann, Impuguke mu by’ubukungu muri Komisiyo y’Ubukungu y’Umuryango w’Abibumbye muri Afurika (UNECA) Hanan Morsy na Dr. Lassina Zerbo, Umujyanama wa Perezida akaba n’Umuyobozi Mukuru (Chairman) w’ Ikigo cy’u Rwanda gishinzwe ingufu za Atomike (RAEB).

Iyi nama kandi izitabirwa n’abahagarariye ibigo by’imari n’abaterankunga ku rwego mpuzamahanga nka Banki y’Isi, Banki Nyafurika Itsura Amajyambere (AfDB), Banki y’Ubucuruzi n’Iterambere (TDB), Banki y’Iterambere rya Afurika y’Iburasirazuba (BOAD), ibigo by’abashoramari batandukanye ndetse n’abahagarariye ibigega Mpuzamahanga. 

Ni inama kandi yitabirwa n’abagurisha ikoranabuhanga rigezweho mu gutunganya no gukwirakwiza ingufu za nikeleyeri baturutse muri Leta Zubze Ubumwe za Amerika (USA), mu Bufaransa, mu Burusiya no mu Bushinwa, aho bagaragaza iterambere ry’inganda nto n’iziringaniye zitunganya izi ngufu. Insanganyamatsiko y’uyu mwaka iragira iti: “Kubaka ahazaza ha Afurika binyuze mu kubyaza umusaruro ishoramari rishingiye ku Ngufu za Nikeleyeri”

Biteganywa ko iyi nama y’iminsi ine izasoza hashyizweho gahunda ihamye yo gukusanya ubushobozi bukenewe bwo kongera imikoreshereze y’ingufu za Nikeleyeri ku mugabane wa Afurika. Nanone kandi iyi nama izafasha mu gutangiza imikoranire y’inzego z’Uturere twa Afurika, gusaba inzego zitandukanye gukora imishinga ibyara inyungu yashorwamo imari, gutegura gahunda z’ingenzi zigomba guherwaho no gutegura inzego, bikajyana no gutegura inama y’ubutaha y’umwaka wa 2027.

Biteganyijwe kandi ko muri iyi nama hazasinyirwaho amatangazo n’amasezerano atandukanye hagamijwe kurushaho guteza imbere urwego rw’ingufu za Nikeleyeri muri Afurika. Iyi nama izakirirwa i Kigali mu gihe u Rwanda rumaze imyaka myinshi cyane rutegura ibikenewe byose mu buryo bwa tekiniki n’imirimo ikenewe gukorwa kugira ngo haboneke uruganda ruto rutunganya ingufu za Nikeleyeri bitarenze mu mwaka wa 2030.

U Rwanda rwiteguye gushora tiliyari 8,7 z’amafaranga y’u Rwanda mu kubaka uruganda ruto rutunganya ingufu za Nikeleyeri zitezweho kuzifashishwa mu bikorwa bya gisivili gusa, by’umwihariko mu kongera ingufu z’amashanyarazi ndetse no mu bikorwa by’ubuvuzi.

Mu mwaka wa 2023, u Rwanda rwasinyanye amasezerano n’Ikigo Dual Fluid Energy Inc. gikorera mu Budage no muri Canada, ari na cyo cyitezweho kuzana ikoranabuhanga ryo gutunganyiriza ingufu za Nikeleyeri mu Rwanda.

Perezida Samia Suluhu Hassan wa Tanzania ategerejwe i Kigali 

U Rwanda rwiteguye gushora tiriyari 8,7 Frw mu ngufu za nikeleyeri