U Rwanda rwazamuye amanota mu gukorera mu mucyo ku ngengo y’imari

  • ZIGAMA THEONESTE
  • Kanama 15, 2026
  • Hashize amasaha 7
Image

Ubushakashatsi bwashyizwe ahagaragara n’Umuryango Mpuzamahanga Urwanya Ruswa n’Akarengane Ishami ry’u Rwanda (Transparency International Rwanda), bwerekanye ko amanota y’u Rwanda mu bijyanye no gukorera mu mucyo ku mikoreshereze y’ingengo y’imari yazamutse ava kuri 50% agera kuri 55% hagati ya 2023 na 2025. 

Ubushakashatsi bwamuritswe ku Gatanu tariki ya 15 Kanama 2026, bwiswe ‘Open Budget Survey’, bwakozwe n’Ikigo Mpuzamahanga cyitwa ‘International Budget Partnership’, ku bihugu 82 hibandwa ku bintu bitatu birimo kubona amakuru ku ngengo y’imari, uruhare rw’abaturage mu igenamigambi ry’ingengo y’imari ndetse n’ubugenzuzi bukorwa n’Inteko Ishinga Amategeko n’inzego zishinzwe igenzura ry’imari.

Ubwo bushakatsi bukozwe ku nshuro ya 10, bukaba buba buri myaka 2, ubw’uyu mwaka bwerekanye ko u Rwanda rwaje ku mwanya wa gatandatu muri Afurika yo munsi y’Ubutayu bwa Sahara n’amanota 55%, rukurikiye Afurika y’Epfo, Benin, Zimbabwe, Sierra Leone na Kenya.

Nubwo amanota y’u Rwanda yazamutse, 55% aracyari munsi y’amanota 61% afatwa nk’urugero rukwiye kugira ngo abaturage bahabwe amakuru ahagije kandi yumvikana ku bijyanye n’imari ya Leta, ku buryo bashobora kugira uruhare mu biganiro no gufata imyanzuro ishingiye ku makuru ku ikoreshwa ry’ingengo y’imari.

Amanota ku ruhare rw’abaturage yazamutse ava kuri 16% muri 2023 agera kuri 26% muri 2025, akaba ari yo ntambwe nini u Rwanda rwigeze gutera mu cyiciro kimwe muri iki gipimo. Icyakora, raporo ivuga ko uruhare rw’abaturage rukiri mu cyiciro cyo hasi kuko hakenewe ko rugera kuri 61%.

Ubushakashatsi bwagaragaje ko iri zamuka ryaturutse ahanini ku buryo bwo kugira uruhare kw’abaturage ku ngengo y’imari bwashyizweho na Minisiteri y’Imari n’Igenamigambi ndetse n’Uturere. Icyakora, Inteko Ishinga Amategeko n’Urwego rw’Ubugenzuzi Bukuru bw’Imari ya Leta (OAG) byombi byahawe amanota zero ku bijyanye n’uburyo abaturage bagira uruhare mu igenamigambi ry’ingengo y’imari.

Raporo yagaragaje ko nta buryo bwashyizweho ku buryo bugaragara bwo guha abaturage uruhare mu byiciro bitandukanye by’igenamigambi ry’ingengo y’imari mu Nteko Ishinga Amategeko.

Ku ruhande rwa OAG na ho, nta buryo bwemerera abaturage kugira uruhare mu gutegura gahunda y’igenzura ry’imari.

Umuyobozi Nshingwabikorwa wa ‘Transparency International Rwanda’, Mupiganyi Apollinaire yavuze ko ibyavuye muri ubu bushakashatsi bigaragaza ko hakenewe imbaraga nyinshi mu guha abaturage uruhare mu byemezo bifatwa ku mutungo rusange. Yagize ati: “Mbere y’uko ingengo y’imari yemezwa, abaturage bagomba kugira uruhare.” 

Yavuze ko abaturage bakwiye kubona amahirwe yo gutanga ibitekerezo ku byo babona bikwiye gushyirwamo amafaranga menshi. Yavuze ko hakomeza kongera uruhare rw’abaturage, imiryango itari iya Leta n’itangazamakuru, atari mu gutegura ingengo y’imari gusa, ahubwo no mu gukurikirana uko amafaranga ya Leta akoreshwa.

Ubugenzuzi bw’imari bwazamutse

Ibyavuye mu bushakashatsi ku bugenzuzi bw’ingengo y’imari bigaragaza ishusho ivanzemo impinduka nziza n’izikeneye kunozwa. Amanota rusange y’u Rwanda mu bugenzuzi bw’ingengo y’imari yazamutse ava kuri 56% agera kuri 61%. Icyakora, hari itandukaniro rikomeye hagati y’inzego zombi.

Amanota y’Urwego rw’Ubugenzuzi Bukuru bw’Imari ya Leta yazamutse ava kuri 78% agera kuri 89%, mu gihe amanota y’ubugenzuzi bw’Inteko Ishinga Amategeko yazamutse ku rugero ruto, ava kuri 44% agera kuri 47%.

Raporo igaragaza ko amanota y’ubugenzuzi bw’Inteko Ishinga Amategeko yagabanyutse ava kuri 64% muri 2017 agera kuri 47% muri 2025, mu gihe ubugenzuzi bukorwa n’Urwego rw’Ubugenzuzi Bukuru bw’Imari ya Leta bwazamutse buva kuri 50% bugera kuri 89%.

Mupiganyi yavuze ko imikorere myiza y’Urwego rw’Ubugenzuzi Bukuru bw’Imari ya Leta itanga icyizere, ariko ko Inteko Ishinga Amategeko ikwiye kurushaho kongera imbaraga mu kugenzura imikoreshereze y’umutungo wa Leta.

Yavuze kandi ko ibyavuye mu bushakashatsi biterekana ko  hakenewe gushyirwaho izindi nzego cyangwa amategeko mashya. Ahubwo icy’ingenzi ari ugushyira mu bikorwa amategeko n’inzego bihari, cyane cyane ibisabwa bijyanye no gutangaza amakuru ku ngengo y’imari no guha abaturage uruhare mu kugena no gukurikirana imikoreshereze y’ingengo y’imari.

Mupiganyi yavuze ko intambwe u Rwanda rumaze gutera idakwiye gupimirwa gusa ku bindi bihugu, ahubwo ko hakwiye no kurebwa impinduka zikenewe muri gahunda y’imicungire y’imari ya Leta mu Rwanda.

Gutangaza amakuru ku ngengo y’imari hakiri kare biracyari ikibazo

Ubushakashatsi bwagaragaje kandi ko gutinda gutangaza amakuru ku ngengo y’imari ari indi mbogamizi. U Rwanda rutegura inyandiko z’ingenzi z’ingengo y’imari zisuzumwa muri ‘Open Budget Survey’, ariko hari zimwe zidatangazwa mu gihe giteganyijwe.

Ikibazo gikomeye cyagaragaye kuri Raporo y’umwaka urangiye, aho raporo y’imari ihuriweho y’umwaka w’ingengo y’imari wa 2022/2023 yatangajwe nyuma y’amezi hafi 17 kuva umwaka w’ingengo y’imari urangira, mu gihe igipimo cyagenwe ari amezi 12.

Ubushakashatsi bwagaragaje kandi ko zimwe mu nyandiko z’ingengo y’imari zigifite amakuru atuzuye, cyane cyane ku bijyanye n’imikoreshereze y’imari mu myaka yashize, ingaruka zishobora kugira ku mari ya Leta, imisoro Leta itakusanyije, umutungo wa Leta n’andi makuru ajyanye n’imari.

Umuyobozi w’Ishami ry’Ingengo y’Imari muri Minisiteri y’Imari n’Igenamigambi, Rwigamba Jeanette, yavuze ko ibyavuye mu bushakashatsi bidakwiye gufatwa gusa nk’amanota yo guha Leta, ahubwo bikwiye gufatwa nk’amahirwe yo kunoza uburyo amakuru y’ingengo y’imari akorwa, atangazwa kandi akoreshwa.

Yavuze ko gukorera mu mucyo bidakwiye gupimirwa gusa ku bwinshi bw’amakuru Leta itangaza, ahubwo ko hakwiye kurebwa niba abaturage bashobora kuyumva no kuyakoresha. Yagize ati: “Gukorera mu mucyo ku ngengo y’imari bigira agaciro cyane iyo umuturage ashobora kumva uko umutungo wa Leta ugenerwa ibikorwa bitandukanye.”

Yongeyeho ko Inteko Ishinga Amategeko ikwiye kugira amakuru ahagije kugira ngo ibashe gusuzuma neza igenamigambi rya Leta n’uko rishyirwa mu bikorwa, mu gihe inzego z’ubugenzuzi zikwiye kuba zishobora gukurikirana uko amafaranga ya Leta akoreshwa, kandi abaturage bakagira uruhare mu byemezo bigira ingaruka ku mibereho yabo.

Umujyanama mu by’imisoro n’imicungire y’imari ya Leta mu karere ka Afurika y’Iburasirazuba muri Ambasade y’u Bwongereza, Antonia Strachey,  yashimye intambwe u Rwanda rukomeje gutera muri ubu bushakashatsi.

Yavuze ko u Rwanda rwagaragajwe mu itangizwa ry’ubushakashatsi bwa ‘Open Budget Survey’ ku rwego mpuzamahanga nka kimwe mu bihugu bikomeje gutera imbere muri uru rwego. Yagize ati: “Intambwe ikomeye ikurikiraho ni ukureba uko ayo makuru akoreshwa ndetse n’uko abaturage basanzwe bashobora kuyumva no kuyakoresha.”

Raporo y’ubushakashatsi yasabye u Rwanda kongera uburyo abaturage n’imiryango itari iya Leta bashobora gukurikirana ishyirwa mu bikorwa ry’ingengo y’imari no gutanga ibitekerezo ku mishinga ya Leta n’itangwa rya serivisi.

Yasabye kandi Inteko Ishinga Amategeko gutegura no gutangaza amakuru ajyanye n’uruhare rw’abaturage mu biganiro ku ngengo y’imari, harimo ingengabihe y’ibiganiro, ibitekerezo by’abaturage n’ibyavuye muri ibyo biganiro.

Ku bijyanye n’Urwego rw’Ubugenzuzi Bukuru bw’Imari ya Leta, raporo yasabye gushyiraho uburyo busobanutse bwafasha abaturage n’imiryango itari iya Leta kugira uruhare mu gutegura gahunda z’igenzura n’iperereza ry’imari, harimo igenzura rikorwa ku bufatanye n’abaturage, igenzura ry’imibereho y’abaturage ndetse no gukurikirana imikoreshereze y’amafaranga ya Leta.

Raporo kandi yasabye Inteko Ishinga Amategeko gutangaza raporo za Komisiyo zayo ku isesengura ry’ibiteganyijwe gukoresha mu ngengo y’imari, ishyirwa mu bikorwa ry’ingengo y’imari mu mwaka ndetse n’ibyavuye mu igenzura ry’imikoreshereze y’imari.

Umuyobozi Nshingwabikorwa wa TI Rwanda, Mupiganyi Appolinaire yasabye inzego bireba guha umwanya umuturage akagira uruhare mu bimukorerwa
Jeanette Rwigamba Umuyobozi w’Ishami rishinzwe Ingengo y’Imari muri Minisiteri y’Imari n’Igenamigambi
  • ZIGAMA THEONESTE
  • Kanama 15, 2026
  • Hashize amasaha 7
TANGA IGITEKEREZO
Andika igitekerezo

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE