Menya itegeko rigena imikorere y’imiryango nyarwanda itari iya Leta (igice cya mbere)

Yanditswe na HABIMANA AUGUSTIN

Ku ya Jun 25, 2019

 Mu Rwanda, kimwe no mu bindi bihugu, uretse inzego za Leta ziba zitegurira abaturage gahunda, imishinga n’ibikorwa bigamije kubateza imbere, hari n’imiryango itari iya Leta, ishyirwaho n’abantu ku giti cyabo cyangwa se abishyize hamwe, igamije kunganira Leta ku bikorwa biteza imbere abaturage muri rusange cyangwa se iharanira inyungu z’abayishyizeho. Kubera ubwinshi bw’iyo miryango n’ibikorwa byayo bikaba bitandukanye, byabaye ngombwa ko hashyirwaho Itegeko n°04/2012 ryo ku wa 17/02/2012 rigena imitunganyirize n’imikorere by’imiryango nyarwanda itari iya Leta, hagamijwe kunoza imikorere yayo no gufasha iyo miryango gukomeza gukorera mu murongo iba yashyiriweho, kuko iyo ikoze nabi bigira ingaruka ku baturage muri rusange.

Imikorere y’imiryango nyarwanda itari iya Leta igenwa n’Itegeko n°04/2012 ryo ku wa 17/02/2012 rigena imitunganyirize n’imikorere by’imiryango nyarwanda itari iya Leta, ryasohotse mu Igazeti ya Leta ya Repubulika y’u Rwanda n°15 yo ku wa 09/04/2012. Iri tegeko ryashyizweho risimbura Itegeko n°20/2000 ryo ku wa 26/07/2000 ryerekeye imiryango idaharanira inyungu.

Iri tegeko muri rusange rigena imitunganyirize n’imikorere by’imiryango nyarwanda itari iya Leta, ariko ku buryo bw’umwihariko rigamije kugena imikorere y’imiryango nyarwanda itari iya Leta iharanira inyungu rusange. Ni ukuvuga ibikorwa by’abantu ku giti cyabo cyangwa imiryango ifite ubuzima gatozi bikorwa hashingiwe ku bumenyi cyangwa imirimo byabo bigamije guteza imbere imibereho myiza y’abaturage.

Umuryango nyarwanda utari uwa Leta uba ugizwe n’abantu ku giti cyabo cyangwa imiryango yigenga yishyize hamwe ku bushake yitangira abandi, hagamijwe guteza imbere ubukungu, imibereho myiza n’umuco, ubuvugizi ku nyungu rusange z’ikiciro cy’abantu, abantu ku giti cyabo, imiryango cyangwa guteza imbere inyungu z’abanyamuryango bayo.

Ibyiciro

Iri tegeko rishyira imiryango nyarwanda itari iya Leta mu byiciro bitatu (3), byagenwe hakurikijwe intego yayo y’ibanze n’imiterere y’abanyamuryango bayo.

Ikiciro cya mbere kigizwe n’imiryango igamije inyungu rusange. Ni ukuvuga imiryango ifite inshingano yo guteza imbere abaturage muri rusange. Iyo miryango ikora nk’ibikorwa byo guteza imbere Sosiyete Sivile, inzego z’ubukungu, imibereho myiza, umuco, ubumenyi n’uburenganzira bwa muntu.

Ikiciro cya kabiri kirimo imiryango igamije inyungu z’abanyamuryango bayo. Ni ukuvuga imiryango iteza imbere abanyamuryango bayo mu rwego rwihariye.

Naho ikiciro cya gatatu kigizwe na fondasiyo, bisobanuye umuryango ugamije gushyiraho ikigega cyangwa gukusanya umutungo, kuwucunga no kuwukoresha mu bikorwa byo gutera inkunga abo washyiriweho.

Gukora ibikorwa by’ubucuruzi

Nk’uko ingingo ya kane y’iryo tegeko ibiteganya, umuryango nyarwanda utari uwa Leta ntiwemerewe gukora ibikorwa by’ubucuruzi. Ariko umuryango nyarwanda utari uwa Leta ushobora gukora ibikorwa by’ubucuruzi ari uko ubyemerewe iyo wiyemeje ko inyungu ubonye muri ibyo bikorwa zikoreshwa mu bikorwa bijyanye n’intego zawo. Iyo umuryango nyarwanda utari uwa Leta ukora imirimo y’ubucuruzi ugomba gukurikiza amategeko agenga iyandikishwa n’imikorere y’imirimo ubusanzwe ikorwa n’amasosiyeti cyangwa koperative.

Ishingwa ry’umuryango

Mu bijyanye n’ishingwa ry’umuryango nyarwanda utari uwa Leta, itegeko riteganya ko Fondasiyo ishobora gushingwa n’umuntu umwe cyangwa benshi, iyo nibura umwe muri bo atuye mu Rwanda cyangwa ahakorera. Naho umuryango nyarwanda utari uwa Leta ushobora gutangizwa n’abanyamuryango nibura batatu (3).

Umuryango nyarwanda utari uwa Leta ushobora gutangizwa n’imiryango mvamahanga itari iya Leta cyangwa abanyamahanga iyo nibura umwe muri abo banyamahanga atuye mu Rwanda cyangwa umwe muri iyo miryango mvamahanga ufite ikicaro mu Rwanda.

Amategeko agenga umuryango nyarwanda utari uwa Leta agomba guteganya cyane cyane izina ry’umuryango; intego n’ibikorwa by’umuryango; urwego n’uburyo bwo gukemura amakimbirane; uburyo bwo kuba cyangwa gutakaza ubunyamuryango; urwego rushinzwe ubutegetsi n’igenzura ry’imari; uko inzego zikurikirana n’ububasha bwo gufata ibyemezo; aho umutungo w’umuryango nyarwanda utari uwa Leta ujya mu gihe usheshwe.

Buri munyamuryango afite uburenganzira bwo kuva mu muryango nyarwanda utari uwa Leta, nk’uko biteganywa n’amategeko awugenga. Iyo abanyamuryango b’umuryango nyarwanda utari uwa Leta bafashe ikemezo cyo kuwuvamo no gushinga undi muryango nyarwanda utari uwa Leta, bashobora kwandikisha uwo muryango mushya ufite irindi zina. Icyakora, ntibafite uburenganzira bwo gusubizwa umutungo bashyize mu muryango nyarwanda utari uwa Leta bahozemo.

Uhagararira umuryango nyarwanda utari uwa Leta imbere y’amategeko agomba kuba ari inyangamugayo; kuba atarahamwe n’icyaha k’ivangura n’icy’amacakubiri cyangwa ik’ingengabitekerezo ya Jenoside; kuba atarakatiwe ku buryo budasubirwaho igihano k’iremezo kingana cyangwa kirenze amezi atandatu (6) y’igifungo kitahanaguwe n’imbabazi z’itegeko cyangwa ihanagurabusembwa.

Bitanyuranyije n’ibiteganywa n’andi mategeko, imiryango nyarwanda itari iya Leta ifite ubwisanzure mu micungire n’imikoreshereze y’imari, mu ndangagaciro ngenderwaho no mu miyoborere yayo.

Ubufatanye na Leta

Ingingo ya 11 y’iri tegeko ivuga ko Leta y’u Rwanda n’imiryango nyarwanda itari iya Leta bishobora kwiyemeza gufatanya mu bikorwa bigamije iterambere.

Leta iteganya mu ngengo y’imari yayo amafaranga agenewe gutera inkunga imiryango nyarwanda itari iya Leta, ariko uburyo iyo nkunga itangwa bugenwa n’Iteka rya Minisitiri ufite imiryango nyarwanda itari iya Leta mu nshingano ze.

Ibibujijwe

Mu mikorere yawo, Umuryango nyarwanda utari uwa Leta ntiwemerewe kwegurira inyungu zawo undi muntu.

Imitungo n’urwunguko by’umuryango nyarwanda utari uwa Leta ntibigomba guha inyungu, haba mu buryo buziguye cyangwa butaziguye umunyamuryango, umuyobozi, umukozi mukuru, umukozi usanzwe, umuterankunga w’umuryango nyarwanda utari uwa Leta. Cyakora, umuryango nyarwanda utari uwa Leta wemerera kwishyura umuntu imirimo yakoreye umuryango.

Umuryango nyarwanda utari uwa Leta ntiwemerewe kandi gushakisha inkunga cyangwa gukoresha ibiganiro bigamije gushyigikira imitwe ya politiki cyangwa umukandida wiyamamariza umwanya wa politiki, kwandikisha cyangwa ubundi buryo bushyigikira abakandida kujya mu buyobozi bw’Igihugu.

Imiryango nyarwanda itari iya Leta ibujijwe kwakira inkunga iyo ari yo yose ifite inkomoko ku bantu cyangwa imiryango irangwaho ubugizi bwa nabi, utabyubahirije agahanwa hakurikijwe amategeko. (Biracyaza)