Konsa si ugutamika umwana ibere gusa – Iby’ingenzi wamenya ku konsa neza

Yanditswe na Mukagahizi Rose

Ku ya 14-08-2019 saa 08:20:45
Umubyeyi agomba konsa umwana ari ahantu hakwiye kandi atuje ( Ifoto Rose M)

Uwera Denise ushinzwe imirire mu Ishami ry’Umuryango w’Abibumbye ryita ku bana (UNICEF) aravuga ko konsa atari ugufata umwana ushyira ku ibere gusa.

Avuga ko hari icyo bisaba kugira ngo umuntu abashe konsa neza amashereka aze ari menshi kandi yuzuye intungamubiri.

Uretse ibi, anavuga ko umubyeyi agomba konsa umwana ari ahantu hakwiye kandi atuje. Byongeye kandi ngo hari na tekiniki zo konsa.

Ashima ko u Rwanda ruhagaze neza mu bijyanye no konsa kubera ko kuva kera na kare konsa byari mu muco w’Abanyarwanda.

Yagize ati: “Usanga konsa biba mu muco w’Abanyarwanda. Ni mu gihe usanga mu bihugu bimwe na bimwe uwo muco nta wo, hari aho usanga umugabo ari we wonka mu mwanya w’umwana.

Turashima ko umuco wacu w’Abanyarwanda worohereza ababyeyi konsa kuko konsa umwana nta kindi avangirwa mu Rwanda biri ku gipimo cya 87%. Ni ibyo twakwishimira”.

Kugira ngo konsa neza bishoboke bisaba iki?

Uwera avuga ko kugira ngo umubyeyi abashe konsa neza hari ibyo akenera kandi bimwe mu byo akenera hari ubufasha ashobora guhabwa n’umuryango we, hari ubufasha yahabwa n’abo bakorana cyangwa se n’abaturanyi be muri rusange.

Yagize ati: “Konsa cyane cyane ku bantu bafite imirimo. Ese ni gute aho umuntu akorera haboneka uburyo bwiza bwamufasha konsa, aho umubyeyi yaba akorera hose mu nzego zitandukanye ni gute aho umuntu akorera yakomeza konsa umwana we kandi bigakorwa neza?”

Avuga ko Ishami ry’Umuryango w’Abimumbye ryita ku buzima (OMS) risaba ko umwana yakonka amezi atandatu ya mbere nta kindi kintu bamuvangiye kubera ko umwana avuka aremanywe uburyo bwo gushaka guhita yonka, ibi bivuze ko iyo umushyize ku ibere ahita yonka kuko aba ariko aremye.

Yagize ati: “Umwana agomba konka amezi atandatu ya mbere nta kindi kintu bamuvangiye kuko amashereka ari ifunguro akaba n’ibinyobwa, arihariye.”

Akomeza agira ati: “Umubyeyi wonsa akenera ahantu heza, hizewe, hiherereye hafite isuku ashobora konkereza. Umubyeyi kandi ashobora gukamira umwana we amashereka. Ni byiza ko umubyeyi yajyana umwana we ku kazi kugira ngo akomeze amwonse neza cyangwa se agakamira umwana”.

Ibyiza byo konsa mu mezi atandatu ya mbere

Machara Faustin, Impuguke mu Mirire y’Umubyeyi n’Umwana muri Gahunda Mbonezamikurire y’Abana Bato/NECDP avuga ibyiza n’akamaro ko konsa ku mwana, ku mubyeyi ndetse no ku muryango.

Gushyira umwana ku ibere ako kanya akivuka ngo bituma ingobyi ya nyuma iza kubera ko konka k’umwana bituma nyababyeyi ifunguka. Konsa bigabanya ibyago byo kuva k’umugore nyuma yo kubyara.

Konsa byongera ubusabane hagati y’umwana na nyina, bikanagabanya ibyago byo kurwara kanseri y’ibere n’iy’agasabo k’intanga ngore. Amashereka y’umubyeyi aboneka igihe icyo ari cyose ahora asukuye, akungahaye ku ntungamubiri kandi ari ku gipimo cy’ubushyuhe gikwiye.

Intego mpuzamahanga ku bijyanye no konsa

Intego zashyizweho n’Ishami ry’Umuryango w’Abibumbye ryita k’Ubuzima n’iryita ku bana (OMS na UNICEF) zisaba buri gihugu ko kigomba kugeza kuri 50% y’abana bonka gusa ntakindi bavangiwe mu mezi atandatu ya mbere bakivuka ; naho ibihugu byageze kuri iyo ntego bigasabwa gukomeza kongera imbaraga kugira ngo abana bose bavuka bonke nta kindi bavangiwe mu mezi atandatu ya mbere.

Uko bihagaze mu Rwanda

Ubushakashatsi bwakozwe muri 2015 bwagaragaje ko abana 80,5% bashyirwa ku ibere mu isaha ya mbere bakivuka, 87% bonse ntakindi bavangiwe kugeza ku mezi 6 ya mbere. Nyamara ariko iyi mibare igaragaza ko 19% by’abana bari hagati y’amezi ane n’atanu batonse gusa ahubwo bonse bavangiwe n’ibindi biryo.

Ati: “Ikigaragara ni uko muri iki gihe konsa neza umwana bimeze nk’ibyibagiranye kuri bamwe mu babyeyi usanga baratwawe cyane no guhihibikana bashaka imibereho, abadafite ubumenyi ndetse n’abadashaka konsa, bigatuma indwara zituruka ku mirire mibi no kugwingira bitagabanuka.”

Ibyo wamenya ku bijyanye no konsa

Kuki ntabona amashereka ahagije?

Konsa umwana inshuro nyinshi bituma harekurwa imisemburo igenga ikorwa n’irekurwa ry’amashereka.

Akenshi iyo umaze kubyara, amashereka atangira kuza hanyuma akagenda yiyongera umunsi ku wundi.

Hari abadahita bayabona ako kanya ariko iyo babishyizeho umuhate no kwihangana amashereka araboneka.

Umwana yonka inshuro zingahe ku munsi?

Umubyeyi asabwa konsa umwana igihe cyose abishakiye, iyo akangutse, iyo ashakisha ibere iyo yonka intoki n’ururimi. Ubundi mu minsi ya mbere nyuma yo kuvuka umwana aba akwiye konka buri masaha abiri ku manywa na nijoro. Ni byiza ko umwana yonka inshuro ziri hagati 8 na 12 ku munsi. Iyo umwana asinziriye akarenza amasaha 3, umubyeyi asabwa kumukangura kugira ngo yonke.

Umwana amara igihe kingana gute yonka?

Ni byiza ko umwana abona igihe gihagije cyo konka kugira ngo abashe kubona intungamubiri zose ziva mu mashereka.

Intungamubiri ziba mu mashereka ziza mu byiciro: amashereka ya mbere aza akungahaye mu bitera imbaraga n’amazi, akurikiraho aza akungahaye mu byubaka umubiri, aya nyuma aza akungahaye mu ntungamubiri zitwa ‘lipids’.

Yagize ati: “Ni byiza rero ko umwana yonka ibere rimwe akarihumuza kugira ngo abone izo ntungamubiri zose. Konsa neza bimara iminota iri hagati ya 20 na 30”.

Kuki bavuga ko nta kiruta konsa?

Amashereka ni ifunguro ryujuje ibyangombwa byose ku mwana uri munsi y’amezi atandatu. N’ubwo iyo bibaye ngombwa asimbuzwa amata akorerwa mu nganda, amashereka yifitemo byinshi bitaba muri ayo mata. Konsa umwana wawe bimuha amahirwe yo gukura neza mu bwenge no ku mubiri, bimurinda indwara zijyanye n’imirire mibi ndetse n’izindi ndwara zikunze kuzahaza abana.

Ni gute umwana yakomeza kubona amashereka n’igihe mama we adahari?

Umubyeyi ashobora gukamira amashereka mu gikoresho gisukuye akabikwa ahantu hafite isuku. Amashereka arabikika kugeza amasaha 8 atari mu byuma bikonjesha, cyangwa akamara amasaha 24 iyo abitswe muri ibyo byuma. Gukama amashereka bikorwa hakoreshejwe intoki cyangwa ikindi gikoresho cyabugenewe.

Ese hari uburyo bwihariye bwo konsa umwana?

Hari uburyo bunyuranye bwo gushyira umwana ku ibere. Hari ibintu bine by’ingenzi bijyanye no gushyira umwana ku ibere neza: kurebana n’umwana mu maso, kumwiyegereza no kumushyigikira, umubiri w’umwana urambuye, mu maso he hateganye n’ibere.

Ese hari ibimenyetso byerekana ko umwana afashe ibere neza?

Umwana iyo yafunguye umunwa bihagije ikiziga k’ibere kiba kigaragara hejuru y’umunwa kurusha munsi yawo. Akananwa k’umwana kaba gakora ku ibere.

Uwera avuga ko hari inyungu zo konkereza ku kazi harimo ko umwana abona amahirwe yo kubaho akagera ku kigero gishoboka mu mikurire ye nta byo atakaje.

Yagize ati: “Murabizi iyo umubyeyi adafite aho akora heza cyangwa se umukoresha mwiza ahorana umuhangayiko ngaho umwana yarwaye ntushobora kuvuga ko umwana yarwaye ngo uge kumureba ugasanga uwo mubyeyi ahora ahangayitse iyo umuntu ahangayitse se abasha gukora? Reka da! Icyo gihe bigaruka ku mukoresha ariko iyo hari icyumba cyo konkerezamo umubyeyi akora atuje agatanga umusaruro. Ni yo mpamvu hakwiye kubaho ku rwego rw’ibigo ahantu ababyeyi bajya babona kugira ngo babashe kwita ku bana babo.”

Zimwe mu mbogamizi zikibangamiye konsa

Uwera avuga ko imbogamizi zigihari hari ukuba ababyeyi batabasha kujya konsa abana babo kandi batanabasha kubonkereza ku kazi, izindi mbogamizi ni uko umubyeyi adahabwa ikiruhuko gihagije bigatuma igihugu kihahombera kuko iyo umwana yarwaye hakabarwa amafaranga yatanzwe kwa muganga, hakarebwa umwanya umubyeyi yataye atagiye ku kazi birimo igihombo.

Ibindi bibangamira umubyeyi hari igihe aba atazi ko ashobora konkereza umwana we no mu kazi arimo kuko umwana afite uburenganzira bwo gukomeza konka ku manywa na nijoro, umwana yonkera igihe ashakiye ibere ntabwo ari ukumugenera.

Umubyeyi agomba konsa umwana ari ahantu hakwiye kandi atuje ( Ifoto Rose M)

Umwanditsi:

Mukagahizi Rose

Tanga Igitekerezo

Email yanyu ntigaragazwa ku rubuga. Amazina na Email ni ngombwa.